Riskler Büyüyor, Ülkeler ve Şirketler Yeniden Konumlanıyor

3 Eylül Ticari Diplomasi Gündeminden Merhaba,

Bugünün Ticari Diplomasi Bülteni’nde küresel ticaretin giderek daha fazla enerji güvenliği, lojistik koridorları, sınır kapıları ve stratejik yatırımlar üzerinden şekillendiğini görüyoruz.

Karadeniz’de ticari gemiler drone saldırılarına karşı kendi önlemlerini almaya başlarken, Hürmüz Boğazı’ndan geçen ticari gemi sayısındaki sert düşüş küresel enerji ticaretinin kırılganlığını yeniden ortaya koyuyor. Türkiye’de ise ihracatçının önündeki sorun yalnızca dış talep değil; Avrupa’ya açılan sınır kapılarındaki fiziksel darboğazlar da artık ihracat performansını doğrudan etkiliyor.

Ankara’nın açıklayacağı yeni Orta Vadeli Program, Türkiye ekonomisinin önümüzdeki üç yıllık rotasını belirleyecek. İhracat, büyüme, enflasyon ve finansman başlıklarında verilecek mesajlar, şirketlerin yatırım ve dış pazar stratejileri açısından yakından izlenecek.

Kısacası bugün ticaret gündeminin ortak başlığı şu: Riskler büyürken, şirketler ve ülkeler yeni koridorlar, yeni pazarlar ve yeni yatırım alanları arıyor. 

Detaylar için Dokuz Dakikada Gündem diyoruz; dokuzdakika.com

Fabrikadan sınıra, limandan enerji koridoruna

Küresel ticaret gündeminin son dönemde geçirdiği dönüşüm, 3 Eylül bültenindeki gelişmelerde oldukça net biçimde görülüyor. Bir yanda ABD-Kazakistan arasında kritik mineraller, teknoloji ve lojistik ekseninde yeni ortaklıklar kuruluyor. Diğer yanda Hürmüz ve Karadeniz gibi stratejik geçiş noktalarında güvenlik riskleri ticaretin maliyetini yükseltiyor. Türkiye'de ise ihracatçı bu küresel risklere bir de sınır kapılarındaki fiziksel darboğazlarla karşılık vermek zorunda kalıyor.

Bütün bu gelişmeleri bir arada düşündüğümüzde ortaya çıkan tablo şu: Küresel ticarette artık yalnızca üretim kapasitesi değil, üretimin güvenli, sürdürülebilir ve öngörülebilir biçimde pazara ulaştırılabilmesi de şirketler ve ülkeler açısından önemli bir rekabet avantajı yaratıyor.

Hürmüz'deki gelişme bunun en çarpıcı örneği. Bir ülkenin petrol üretme kapasitesinin yüksek olması, ürünün dünya piyasasına ulaşması garanti değil. Deniz taşımacılığındaki güvenlik riski arttığında gemiler geçiş yapmaktan kaçınabiliyor; navlun ve sigorta maliyetleri yükseliyor; enerji arzındaki belirsizlik üreticiden tüketiciye kadar bütün zincire yayılıyor. Aynı durum Karadeniz için de geçerli.

Türkiye açısından daha kritik olan ise bu iki küresel riskin ülkenin ticaret yollarıyla doğrudan kesişmesi. Karadeniz'den İstanbul Boğazı'na ulaşan gemiler artık drone saldırılarına karşı doğaçlama savunma önlemleri kullanıyor. Avrupa'ya giden Türk TIR'ları ise sınır kapılarında günlerce bekliyor. Böylece Türkiye'nin dış ticaretinde jeopolitik risk ile lojistik kapasite aynı denklemde birleşiyor.

Bu nedenle Türkiye'nin ticari diplomasi gündeminde yalnızca yeni serbest ticaret anlaşmaları veya ihracat pazarları arayışı yeterli değil. Koridorların güvenliği, sınır kapılarının kapasitesi, transit geçiş belgeleri, liman altyapısı ve gümrük işlemlerinin hızlandırılması da ihracat stratejisinin temel unsurları haline geliyor.

ABD-Kazakistan ilişkileri ise bu dönüşümün başka bir yüzünü gösteriyor. Kazakistan artık yalnızca petrol ve doğal gaz kaynaklarıyla değil, kritik mineralleri, stratejik coğrafi konumu, gelişen lojistik bağlantıları ve teknoloji potansiyeliyle değerlendiriliyor. ABD şirketlerinin bölgeye yönelik ilgisi de ürün satmanın ötesine geçerek teknoloji, veri, uzmanlık ve sermaye transferini kapsayan daha uzun vadeli ve stratejik iş birliklerine doğru kayıyor.

Bu model Türkiye için de önemli bir referans noktası. Orta Koridor'un yalnızca Çin mallarını Avrupa'ya taşıyan bir transit güzergâh olarak değil; enerji, kritik mineraller, teknoloji, üretim ve yatırım ağlarının kesiştiği ekonomik bir platform olarak değerlendirilmesi gerekiyor.

Türkiye'nin yeni OVP'si bu açıdan önemli bir test olacak. İhracatın niceliksel olarak artırılması kadar, hangi sektörlerin büyütüleceği, hangi yatırımların destekleneceği ve yüksek katma değerli üretimin nasıl finanse edileceği belirleyici olacak.

Bugünkü şirket haberleri de aynı dönüşümü başka bir pencereden gösteriyor. Chevron Venezuela'da enerji kaynaklarına yeniden yatırım yaparken, Bakırcı GYO lojistik ve ticaret merkezlerine sermaye aktarıyor. Togg daralan otomotiv pazarında yerli üretimin rekabet gücünü gösterirken Uber maliyetlerini azaltarak yeni teknoloji ve iş modellerine kaynak açmaya çalışıyor.

Dolayısıyla 2026'nın ticaret gündeminde üç kelime giderek daha fazla öne çıkıyor:

Güvenlik. Altyapı. Sermaye.

Önümüzdeki dönemde ülkeler için rekabet yalnızca “ne üretiyoruz?” sorusuyla belirlenmeyecek. Nerede üretiyoruz, hangi hammaddelere erişiyoruz, ürünü hangi koridordan taşıyoruz, enerjiye ne kadar güvenli ulaşıyoruz ve bu yatırımları hangi sermayeyle finanse ediyoruz?

Türkiye'nin dış ticaretteki yeni pozisyonunu belirleyecek temel sorular da bunlar olacak.

Yeni OVP için geri sayım: Türkiye ekonomisinin üç yıllık rotası çizilecek

Türkiye'nin 2027-2029 dönemini kapsayacak yeni Orta Vadeli Programı için hazırlıklar tamamlanıyor. Programın 6 Eylül Pazar günü kamuoyuna detaylandırılarak açıklanması bekleniyor.

Yeni OVP'de fiyat istikrarı, büyüme, istihdam, finansman, bütçe dengesi ve yapısal reformlar başlıkları öne çıkacak. Kamu kurumlarının ödenek teklif tavanları da program kapsamında belirlenecek.

Mevcut OVP'de 2026 yılı için yüzde 3,8, 2027 için yüzde 4,3 ve 2028 için yüzde 5 büyüme hedeflenmişti. İhracat hedefleri ise 2026 için 282 milyar dolar, 2027 için 294 milyar dolar ve 2028 için 308,5 milyar dolar olarak belirlenmişti.

Yeni programın özellikle ihracatçılar açısından önemi büyük. Çünkü şirketlerin yatırım kararları, döviz finansmanı, kredi koşulları ve dış pazarlardaki rekabet gücü doğrudan makroekonomik çerçeveden etkileniyor.

İhracatçı sınırda bekliyor: Kapıkule'de 70 saate varan gecikme

Türk ihracatçısının karşı karşıya olduğu sorun artık yalnızca talep veya maliyet değil. Avrupa'ya açılan sınır kapılarındaki fiziki darboğazlar sevkiyatları doğrudan etkiliyor.

Bulgaristan tarafındaki Kapitan Andreevo Sınır Kapısı'nda devam eden peron yenileme ve genişletme çalışmaları nedeniyle Kapıkule'nin günlük geçiş kapasitesi yaklaşık yarı yarıya düşmüş durumda. TIR'ların alternatif olarak yöneldiği Hamzabeyli'de kuyruklar 20 kilometreyi aşarken, sektör temsilcileri iki sınır kapısı arasındaki yaklaşık 500 metrelik mesafenin geçilmesinin 70 saate kadar uzayabildiğini belirtiyor.

Sorun bununla da sınırlı değil. Macaristan'a tahsis edilen yıllık 145 bin transit geçiş belgesinin hızla tükendiği ve mevcut stokun ekim ortasında bitebileceği belirtiliyor. Gürbulak, Dilucu ve Cilvegözü gibi doğu sınır kapılarında da geçiş sorunları yaşanıyor.

Buradaki kritik nokta, sınırda bekleyen TIR'ın yalnızca lojistik maliyet yaratmaması. İhracat aracının zamanında Avrupa'ya ulaşamaması, dönüş yükünün kaçırılmasına ve Türkiye'deki sanayicinin araç bulmakta zorlanmasına neden oluyor.

Yerli helikopter ekonomiye 35 milyar dolardan fazla katkı sağladı

Türkiye'nin savunma sanayisinde yerlileşme politikası, dış ticaret ve ithalat bağımlılığı açısından dikkat çekici sonuçlar üretmeye devam ediyor.

Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün, Türkiye'nin helikopter ihtiyacının yerli ve milli imkânlarla karşılanması sayesinde 8 milyar doların üzerinde doğrudan ithalatın önüne geçildiğini, helikopter programlarının ülke ekonomisine toplam katkısının ise 35 milyar doları aştığını açıkladı. Savunma sanayii projelerinin toplam hacminin 150 milyar doların üzerine çıktığı, yerlilik oranının yüzde 83'e ulaştığı belirtildi.

ABD-Kazakistan ticaretinde yeni dönem: Ürünlerden teknoloji ve kritik minerallere

ABD ile Kazakistan arasındaki ticari ilişkilerin rekor seviyelere ulaştığı bildirildi. ABD'nin Hindistan Büyükelçisi ve Güney ve Orta Asya Özel Temsilcisi Sergio Gor, iki ülke arasındaki ticari diplomasinin güçlü biçimde büyüdüğünü açıkladı.

Ancak haberin asıl dikkat çekici tarafı, ilişkinin yalnızca Amerikan ürünlerinin Kazakistan'a satılması üzerinden tanımlanmaması. AmCham Kazakhstan İcra Direktörü Jeff Erlich'e göre yeni dönemde ABD şirketleri için tarım ve gıda işleme, ulaştırma ve lojistik, madencilik ve kritik mineraller, bilişim ve yapay zekâ, sağlık ve eğitim öne çıkan alanlar olacak.

Bu yaklaşım, Orta Asya'nın küresel ekonomideki rolünün değiştiğini gösteriyor. Kazakistan yalnızca petrol ve doğalgaz ihraç eden bir ülke olmaktan çıkarak kritik mineraller, lojistik koridorlar ve teknoloji yatırımları üzerinden kendisini yeniden konumlandırmaya çalışıyor.

Hürmüz'de ticaret trafiği sert düştü

Hürmüz Boğazı'ndan geçen ticari gemi sayısı yeniden kritik seviyelere geriledi. Reuters'ın Kpler verilerine dayandırdığı haberine göre salı günü boğazdan yalnızca 4 emtia gemisi geçti. Bir gün önce bu sayı 10, son 10 günlük ortalama ise yaklaşık 13'tü. Geçiş yapan dört gemi arasında çok büyük bir ham petrol taşıyıcısı, bir Panamax tanker, bir Kamsarmax gemisi ve bir orta ölçekli tanker bulunuyordu.

Babülmendep Boğazı'nda da benzer bir tablo ortaya çıktı. Salı günü bu güzergâhtan 18 emtia gemisi geçerken, son 10 günlük ortalama yaklaşık 24 seviyesindeydi. Bu iki güzergâhın aynı anda baskı altında olması, küresel enerji ve deniz taşımacılığı açısından riski büyütüyor.

Hürmüz Boğazı çatışma öncesinde küresel petrol tüketiminin yaklaşık beşte birinin taşındığı stratejik bir geçiş noktasıydı. Dolayısıyla sorun yalnızca gemilerin geçiş süresi değil; petrol, LNG, tanker navlunları, sigorta maliyetleri ve nihai ürün fiyatları üzerinde zincirleme etki yaratabilecek nitelikte.

Uber 3 bin 300 çalışanını işten çıkarıyor

Uber, küresel iş gücünün yaklaşık yüzde 10’una denk gelen 3 bin 300 çalışanını işten çıkaracağını açıkladı. Şirketin CEO’su Dara Khosrowshahi, yeniden yapılanma kapsamında yönetim katmanlarının azaltılacağını ve Uber’in daha hızlı karar alabilen, daha çevik bir organizasyon yapısına dönüştürüleceğini belirtti. Bu süreçte yönetici sayısının da yaklaşık yüzde 20 azaltılması planlanıyor.

Uber’in aldığı karar, teknoloji sektöründe son dönemde öne çıkan maliyet ve verimlilik odaklı dönüşümün yeni örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor. Şirketlerin artık yalnızca hızlı büyümeye değil, operasyonel verimliliğe, sürdürülebilir kârlılığa ve sermayenin yapay zekâ gibi stratejik büyüme alanlarına daha etkin şekilde yönlendirilmesine ağırlık verdiği görülüyor.

Bakırcı GYO halka arz gelirini projelere yönlendirecek

Bakırcı GYO, bugün Borsa İstanbul Yıldız Pazar’da BKRGY koduyla işlem görmeye başladı. Şirket, halka arzdan sağladığı kaynağın neredeyse tamamını İstanbul’da geliştirmeyi planladığı konut, lojistik ve ticaret merkezi projelerinin finansmanında kullanmayı hedefliyor.

Halka arza yaklaşık 502 bin yatırımcının katılması, şirkete yönelik yatırımcı ilgisini de ortaya koydu. Şirket yönetimi, elde edilen fonun borçların kapatılması yerine yeni yatırımların hayata geçirilmesi ve büyümenin finansmanında değerlendirileceğini açıkladı. Özellikle lojistik ve ticaret merkezi yatırımları, şirketin gayrimenkul portföyünü çeşitlendirme stratejisinin yanı sıra Türkiye’nin ticaret ve lojistik altyapısına yönelik yeni sermaye yatırımları açısından da dikkat çekiyor.

Togg T10X otomobil pazarında zirveye çıktı

Togg'un T10X modeli ağustos ayında 2 bin 939 adetlik satışla Türkiye otomobil pazarında en çok tercih edilen model oldu. Togg'un T10F modeli de 1.947 adetlik satış performansıyla ikinci sırada yer alarak markanın pazardaki güçlü konumunu destekledi. Aynı dönemde Türkiye'de toplam otomobil pazarı geçen yılın aynı ayına göre yüzde 25,16 daralarak 61 bin 529 adede gerilerken, Togg modellerinin satış performansı genel pazar eğiliminden pozitif yönde ayrıştı.

Togg'un iki modelinin daralan otomobil pazarında satış listesinin ilk iki sırasında yer alması, yerli elektrikli otomobil üretiminin Türkiye'deki tüketici talebi açısından ulaştığı seviyeyi ortaya koyuyor. Bu tablo aynı zamanda elektrikli araç segmentindeki rekabetin güçlendiğine ve tüketici tercihlerinde yerli üretimin ağırlığının arttığına işaret ediyor.

Chevron'dan Venezuela'ya 7 milyar dolarlık yatırım

Chevron, Venezuela'daki ortak girişimleri için güncellenmiş anlaşmalar kapsamında önümüzdeki beş yılda 7 milyar doların üzerinde yatırım yapmayı planlıyor. Şirket üretimini iki kattan fazla artırarak yaklaşık 600 bin varil/gün seviyesine çıkarmayı hedefliyor.

Chevron'a Venezuela'nın Orinoco Kuşağı'nda ilave alanlar tahsis edilirken, şirket yatırımların üç ortak girişimindeki üretim artışını destekleyeceğini açıkladı. Reuters'a göre mevcut ortak girişimlerin üretimi 2026'da şimdiye kadar yüzde 15 arttı.

Hürmüz'de gemi trafiği normale dönecek mi?

Hürmüz Boğazı'ndan geçen ticari gemi sayısındaki düşüşün geçici mi yoksa kalıcı bir rota değişiminin başlangıcı mı olduğu izlenecek. Geçişlerdeki toparlanma; petrol fiyatları, tanker navlunları ve enerji ticaretindeki risk algısı açısından kritik olacak.

Karadeniz'de ticari gemilere yönelik saldırılar artacak mı?

Drone tehdidinin Karadeniz ticaretini ne ölçüde etkilediği ve gemilerin güvenlik maliyetlerinin nasıl değiştiği yakından takip edilmeli. Özellikle Türkiye'nin güvenli tahıl koridoru için Rusya ve Ukrayna ile yürüttüğü temaslardan çıkacak sonuç, bölgesel ticaret açısından belirleyici olabilir.

Yeni OVP'de ihracatçı için hangi mesajlar çıkacak?

6 Eylül'de açıklanması beklenen 2027-2029 Orta Vadeli Program'da büyüme, enflasyon ve bütçe hedeflerinin yanı sıra; ihracat, yatırım, finansmana erişim ve dış ticaret açığına ilişkin yeni hedefler radarımızda olacak.

Sınır kapılarındaki darboğaz çözülecek mi?

Kapıkule ve Hamzabeyli başta olmak üzere Avrupa'ya açılan kara sınır kapılarındaki bekleme süreleri ihracatçı için kritik olmaya devam ediyor. Bulgaristan tarafındaki çalışmaların ne zaman tamamlanacağı ve transit geçiş belgelerine ilişkin yeni düzenlemeler yakından izlenecek.

ABD-Kazakistan ticaret ortaklığı Orta Asya'da yeni bir rekabet başlatır mı?

Kritik mineraller, lojistik ve teknoloji alanlarında derinleşen ABD-Kazakistan ilişkilerinin Orta Koridor ve bölgedeki yatırım rekabetine etkisi önemli olacak. Türkiye'nin bu yeni ekonomik denklemdeki pozisyonu da takip edilecek.